CBSE Class 10 Sanskrit HOTs

Refer to CBSE Class 10 Sanskrit HOTs. We have provided exhaustive High Order Thinking Skills (HOTS) questions and answers for Class 10 Sanskrit All Chapters. Designed for the 2026-27 exam session, these expert-curated analytical questions help students master important concepts and stay aligned with the latest CBSE, NCERT, and KVS curriculum.

All Chapters Class 10 Sanskrit HOTS with Solutions

Practicing Class 10 Sanskrit HOTS Questions is important for scoring high in Sanskrit. Use the detailed answers provided below to improve your problem-solving speed and Class 10 exam readiness.

HOTS Questions and Answers for Class 10 Sanskrit All Chapters

प्रथमः पाठः:- || वाङ्मयं तपः ||

Question. सन्निधिं सन्निधिं क्रियात् - अत्र रेखाङ्कितपदस्य सन्धिं विच्छेदयत
Answer: सत् + निधिम्

Question. शरत्कालीनम् इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: शारदम्

Question. शारदायाः विशेषणद्वयं लिखत ।
Answer: शारदाम्भोजवदना, सर्वदा

Question. शारदाम्भोजवदना -अस्मिन् पदे कः प्रत्ययः ।
Answer: टाप्

Question. कस्याः कोषः अपूर्वः ?
Answer: भारत्याः

Question. सं + चयात् - अनयोः पदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: सञ्चयात्

Question. आयः -अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: व्ययः

Question. आगच्छति - इति अर्थे श्लोके किं पदम् अस्ति ?
Answer: आयाति

Question. इदं कोषः अस्ति । अत्र वाक्यदोषं दूरीकुरुत
Answer: अयं कोषः अस्ति ।

Question. तस्य एकः एव चक्षुः अस्ति । (वाक्यदोषं दूरीकुरुत)
Answer: तस्य एकम् एव चक्षुः अस्ति ।

Question. सत्यसमं तपः नास्ति । स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
Answer: कीदृशं तपः नास्ति ।

Question. विद्यासमं - चक्षुः नास्ति । अत्र स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: विद्यया समम् - चक्षुः नास्ति ।

Question. त्यागः - अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: रागः

Question. कया समं चक्षुः नास्ति ?
Answer: विद्यया समं चक्षुः नास्ति ।

Question. प्रह्लादयति इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer: मधुरभाषिणी वाणी

Question. उक्तिः इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: वाणी

Question. वारि इति अर्थे श्लोके किम् पदम् अस्ति ?
Answer: सलिलम्

Question. चन्दनरसः + न अनयोः पदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: चन्दनरसो न

Question. श्लोके निषेधार्थकं अव्ययं किम् ?
Answer: न

Question. बुद्धिगुणेषु चतुर्थः गुणः कः ?
Answer: धारणम्

Question. अपोहशब्दस्य अर्थः-
(a) विपक्षे तर्कः
(b) स्वपक्षे तर्कः
(c) शुष्कः तर्कः
Answer: (a) विपक्षे तर्कः

Question. दोषाः - इति पदस्य विलोमशब्दः कः ?
Answer: गुणाः

Question. पाठकगुणेषु द्वितीयः गुणः कः?
Answer: अक्षरव्यक्तिः

Question. एताः पाठकगुणाः सन्ति । वाक्यदोषं दूरीकुरुत ।
Answer: एते पाठकगुणाः सन्ति ।

Question. कटुता -अस्य विलोमपदं श्लोकात् चिनुत।
Answer: मधुरता

Question. अक्षरव्यक्तिः पाठकगुणेषु अन्तर्भवति । रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणम् कुरुत।
Answer: का पाठकगुणेषु अन्तर्भवति ?

Question. पद + छेदः = अत्र सन्धिं कुरुत।
Answer: पदच्छेदः

Question. श्लोकात अव्ययद्वयं चिनुत।
Answer: तु च

Question. छात्रः इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: शिष्यः

Question. शिष्यः ज्ञानस्य तृतीयं पादं कथं प्राप्नोति ?
Answer: कालेन

Question. शिष्यः सब्रह्मचारिभिः पादं आदत्ते । रेखाङ्कितपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: शिष्यः कैः पादं आदत्ते ?

Question. स्वीकरोति इति स्थाने किं क्रियापदं प्रयुक्तम् ?
Answer: आदत्ते

Question. स्वमेधया पादं आदत्ते । रेखाङ्कितपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: कया पादं आदत्ते ?

Question. गुरोः इति स्थाने अत्र किम् पदमस्ति ?
Answer: आचार्यात्

Question. किम् अनुद्वेगकरं भवेत् ?
Answer: वाक्यम् अनुद्वेगकरं भवेत्

Question. सत्यकथनं वाङ्मयं तपः इति कथितम् । रेखाङ्कितपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: सत्यकथनं कीदृशं तपः इति कथितम् ?

Question. श्लोकात् वाक्यम् इति पदस्य विशेषणं चिनुत ।
Answer: अनुद्वेगकरम्

द्वितीयः पाठः:- || आज्ञा गुरूणां हि अविचारणीया ||

Question. वने इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: अटव्याम्

Question. यूयं इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम् अस्ति ?
Answer: जानीथ

Question. सः सगद्गदम् उक्तवान् ? अत्र स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: गद्गदेन सहितम्

Question. जिह्वा इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: रसना

Question. मदोद्धताः इति पदं कस्य पदस्य विशेषणम् ?
Answer: कपयः

Question. यूथपतिः सगद्गदम् उक्तवान् - स्थूलपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणम् कुरुत ।
Answer: यूथपतिः कथम् उक्तवान् ?

Question. विचार्य - इति अर्थे अत्र अनुच्छेदे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: मत्वा

Question. स्वीकृत्य - अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: विहाय

Question. दिने इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: अहनि

Question. मेषः दाहवेदनया भूमौ लुठति । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: मेषः किमर्थं भूमौ लुठति ?

Question. निर्गच्छति - अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: प्रविशति

Question. प्रलुठतः + तृणेषु - अनयोः सन्धिं कुरुत ।
Answer: प्रलुठतस्तृणेषु

Question. ऊर्णाप्रचुरः - अस्य अर्थः अस्ति
(a) लोमबहुलः
(b) ऊर्णारहितः
(c) नसिकाबहुलः
Answer: (a) लोमबहुलः

Question. मेषः इति पदस्य विशेषणद्वयं किम् ?
Answer: लोमबहुलः, जाज्वल्यमानशरीरः

तृतीयः पाठः:- || किं किं उपादेयम् ||

Question. हे गुरो - इति अर्थे अत्र किं पदमस्ति ?
Answer: भगवन्

Question. गुरुवचनं किं भवति ?
Answer: गुरुवचनं उपादेयं भवति

Question. अकरणीयं कृत्यम् - इति अर्थे अत्र किं पदमस्ति ?
Answer: अकार्यम्

Question. शिष्यहिताय- अस्य विग्रहवाक्यं लिखत।
Answer: शिष्येभ्यः हितं तस्मै

Question. निरन्तरम् - इति अर्थे अत्र किम् अव्ययम् अस्ति ?
Answer: सततम्

Question. अत्र श्लोके कति प्रश्नाः सन्ति ?
Answer: त्रयः प्रश्नाः सन्ति

Question. विवेकी पं+ डितः भवति । स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: विवेकी पण्डितः भवति

Question. अमृतम् - अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: विषम्

Question. निर्मलः इति अर्थे किं पदमस्ति ?
Answer: शुचिः

Question. अस्मिन् लोके कः शुचिः भवति ?
Answer: अस्मिन् लोके यस्य मानसं शुद्धं सः शुचिः भवति

Question. अनवद्यम्, - अस्य विलोमपदं किमस्ति ?
Answer: अवद्यम्

Question. दोषरहितम् इति अर्थे किम् पदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
Answer: अनवद्यम्

Question. जन्तोः मूढ़ता का भवति ?
Answer: जन्तोः मूढ़ता निद्रा भवति

Question. विवेकी सदा जागति । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणम् कुरुत।
Answer: कः सदा जागति ?

```

```html

चतुर्थः श्लोकः

Question. तरलानि कानि सन्ति ?
Answer: तरलानि यौवनं धनं आयुः च सन्ति ?

Question. सज्जनाः _____________किरणसमाः के?( शश + इन् )
Answer: शशिनः

Question. वद -इति अर्थे अत्र किं क्रियापदं प्रयुक्तम् ?
Answer: कथय

Question. सज्जनाः – अस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: सन्तः जनाः

Question. सज्जनाः शशकिरणसमाः भवन्ति । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: सज्जनाः कथं भवन्ति ?

Question. रश्मिः इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
Answer: किरणः

Question. चपल- इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
Answer: तरलम्

Question. श्लोके कति प्रश्नाः सन्ति ?
Answer: द्वौ प्रश्नौ स्तः।

पञ्चमः श्लोकः

Question. साधुजनमैत्री कीदृशी भवति ?
Answer: साधुजनमैत्री सुखदा भवति ।

Question. सज्जनः - इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: साधुः

Question. मानस्य फलं किम्?
Answer: अनर्थम्

Question. समर्थः कः ?
Answer: त्यागी

Question. ______________सुखं प्राप्नुवन्ति । ( त्याग+इन् )
Answer: त्यागिनः

Question. श्लोकस्थम् अव्ययं किम् ?
Answer: सर्वथा

षष्ठः श्लोकः

Question. अमूल्यम् इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
Answer: अनर्घम्

Question. मरणपर्यन्तं किं कण्टकसदृशं भवति ?
Answer: मरणपर्यन्तं प्रच्छन्नकृतं यत् पापं भवति तत् कण्टकसदृशं भवति ।

Question. जननम् - इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: मरणम्

Question. समये- इति अर्थे किं पदमस्ति श्लोके ?
Answer: अवसरे

सप्तमः श्लोकः

Question. कस्य वशे प्राणिगणः | स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: प्राणिनां गणः ।

Question. पथि स्थातव्यम् । स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: कुत्र स्थातव्यम् ?

Question. अस्मिन् श्लोके आगतं विलोमपदं किम् ?
Answer: दृष्टम् -अदृष्टम्

Question. मम जनकः प्रियं भाषते इति अस्ति |- स्थूलाक्षरपदांनां समस्तपदं लिखत ।
Answer: मम जनकः प्रियभाषी अस्ति ।

Question. भवता अत्र एव ____________|(स्था + तव्यत् )प्रत्ययम् उपयुज्य वाक्यं पूरयत ।
Answer: स्थातव्यम्

अष्टमः श्लोकः

Question. यः अकार्यरतः भवति तं जनाः किम् इति कथयन्ति ?
Answer: यः अकार्यरतः भवति तं जनाः अन्धः इति कथयन्ति ।

Question. वाचालः अस्य विलोमपदं किम्?
Answer: मूकः

Question. जानाति इति क्रियापदस्य कर्ता कः ?
Answer: यः नरः

Question. वाक्यानि इति पदस्य विशेषणद्वयं श्लोकात् चित्या लिखत ।
Answer: प्रियाणि हितानि

Question. श्लोकात् अव्ययद्वयं चित्या लिखत ।
Answer: न वक्तुम्

चतुर्थः पाठः || नास्ति त्यागसमं सुखम् ||

प्रथमः अनुच्छेदः

अथ एकदा भगवान् बोधिसत्त्वः______________________ आयान्ति स्म ।

Question. निशम्य इति अर्थे अनुच्छेदे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: आकर्ण्य

Question. बालः – अनुच्छेदे अस्य विलोमपदं किं प्रयुक्तम् ?
Answer: वृद्धः

Question. राज्ञः _____ आकर्ण्य देशान्तरेभ्यः जनाः तं देशम् आयान्ति स्म ।(दानशील + तल्)
Answer: दानशीलताम्

Question. असौ इति कर्तृपदस्य किं क्रियापदम् ?
Answer: पालयति स्म

Question. तत्र _____________समूहः अभीष्टानि वस्तूनि प्राप्य सन्तुष्टः अभवत् । ( अर्थ + इन् )
Answer: अर्थिनां

Question. परितः इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: समन्ततः

Question. वस्त्रम् – इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: वसनम्

Question. विनयशीलः –अस्य विग्रहवाक्यं किम् ?
Answer: विनयः शीलं यस्य सः ।

Question. लब्ध्वा इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: प्राप्य

द्वितीयः अनुच्छेदः

अथ कदाचित् ______________________________ व्याकुलं सञ्जातम् ।

Question. सकलं – इति पदं कस्य विशेषणम् ?
Answer: ब्रह्माण्डम्

Question. तस्य गात्रेषु + अपि निरासक्तिः जाता ? स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: गात्रेष्वपि

Question. अङ्गम् – इति पदस्य पर्यायपदं किम् ?
Answer: गात्रम्

Question. अल्पम्- इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: बहु

Question. सं + तोषम् – अनयोः पदयोः सन्धिं कुरुत ।
Answer: सन्तोषम्

Question. सः अर्थिनां विरलासंख्याम् अपश्यत् ।– रेखाङ्कितपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत
Answer: विरलां सङ्ख्याम्

Question. राजा एकदा तत्र ___________ अचिन्तयत् ।(वि + चर् + शतृ)
Answer: विचरन्

पञ्चमः पाठः || अभ्यासवशगं मनः ||

प्रथमः श्लोकः

Question. पापं चरति पूरूषः –अत्र चरति इति पदस्य अर्थः
(a) खादति
(b) चलति
(c) करोति
Answer: (c) करोति

Question. अस्मिन् श्लोके किं सम्बोधनपदम् अस्ति
Answer: वार्ष्णेय

Question. सः अनिच्छन्नपि पापं चरति – अत्र स्थूलाक्षरपदे सन्धिं विच्छेदयता
Answer: अनिच्छन् + अपि

Question. चरति इति क्रियापदस्य कर्ता कः?
Answer: पूरुषः

Question. अनिच्छन् इत्यत्र कः प्रत्ययः अस्ति ।
Answer: शतृ

Question. पूरूषः -अस्य एकं विशेषणम् लिखत
Answer: अनिच्छन्

द्वितीयः श्लोकः

Question. मित्रम् - इति अस्य विलोमपदं किमस्ति श्लोके ?
Answer: वैरिणम्

Question. विद्धि - पदस्य अर्थः –
(a) जानीहि
(b) मन्ये
(c) वेद
Answer: (a) जानीहि

Question. कामः महाशनः अस्ति । स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत
Answer: महत् अशनं यस्य सः

Question. कामं ____________विद्धि । (वैर +इन्)
Answer: वैरिणम्

Question. एष क्रोधः- सन्धिं विच्छेदयत ।
Answer: एषः + क्रोधः

Question. विद्धि - इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer: त्वम्

तृतीयः श्लोकः

Question. पूर्वम् - इति पदस्य अर्थे प्राक् पदं अत्र प्रयुक्तम् ।
Answer: प्राक्

Question. त्यागः इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: विमोक्षणम्

Question. नराः _______भवन्तु (सुख +इन्) प्रत्ययं उपयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत ।
Answer: सुखिनः

Question. स युक्तः – अत्र सन्धिं विच्छेदयत ?
Answer: सः + युक्तः

Question. शक्नोति इति क्रियापदस्य कः कर्ता ?
Answer: यः नरः

Question. अनुच्छेदात् अव्ययद्वयं चिनुत ?
Answer: इह, प्राक्

चतुर्थः श्लोकः

Question. ध्यायतः पुंसः – अनयोः किं विशेष्यम्?
Answer: पुंसः

Question. सज्जायते – अत्रः सन्धिं विच्छेदयत ?
Answer: सं + जायते

Question. पुंसः सङ्गः उपजायते । स्थूलपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: कस्य सङ्गः उपजायते ?

Question. अभिजायते अस्य कः कर्ता ?
Answer: क्रोधः

पञ्चमः श्लोकः

Question. प्रणश्यति – अत्र सन्धिं विच्छेदयत ?
Answer: प्र + नश्यति

Question. स्मृतिविभ्रमः – अस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: स्मृतेः विभ्रमः

षष्ठः श्लोकः

Question. प्रथमम् - इति अर्थे अत्र किं पदमस्ति ?
Answer: आदौ

Question. त्वम् - इति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer: अर्जुनाय

Question. श्लोके किं क्रियापदम् ?
Answer: प्रजहि

Question. भरतर्षभ – अस्य सन्धिं विच्छेदयत ।
Answer: भरत + ऋषभ

Question. अन्ते इति कस्य पदस्य विलोमः?
Answer: आदौ

Question. पाप्मानम् इति कस्य पदस्य विशेषणम् ?
Answer: कामम्

सप्तमः श्लोकः

Question. अस्मिन् श्लोके मनसः कति विशेषणानि सन्ति ?
Answer: चत्वारि

Question. मनसः निग्रहं सुदुष्करम् स्थूलाक्षरपदस्य अर्थः:-
(a) सुकरम्
(b) सुबोध्यम्
(c) अतिकठिनम्
Answer: (c) अतिकठिनम्

Question. श्लोके तस्य इति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ।
Answer: मनसे

Question. चञ्चलं इति पदस्य सन्धिं विच्छेदयत ।
Answer: चं + चलं

Question. पवनस्य -इत्यर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: वायोः

Question. बलवत्- अत्र कः प्रत्ययः?
Answer: मतुप्

अष्टमः श्लोकः

Question. महाबाहो -अस्य पदस्य विग्रहवाक्यं किम् ?
Answer: महान्तौ बाहू यस्य सः

Question. मनः दुर्निग्रहम् अस्ति । –स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: किं दुर्निग्रहम् अस्ति ?

Question. कौन्तेय –इति कस्य सम्बोधनम् ?
Answer: अर्जुनस्य

षष्ठः पाठः || साधुवृत्तिं समाचरेत् ||

प्रथमः अनुच्छेदः

अथ पूर्वमित्रं दुष्टबुद्धिः ____________________________ अस्मात् लोभात् ।

Question. प्रच्छन्नभाग्यः सम्भ्रान्तचित्तः अभवत् |-स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: सम्भ्रान्तं चित्तं यस्य सः

Question. घटः – इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: कलश

Question. दुष्टबुद्धिः -इति कर्तृपदस्य किं क्रियापदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
Answer: स्थितः

Question. पतिः - इति अर्थे अनुच्छेदे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: नाथ

Question. सुप्तः – इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: उत्थितः

Question. स्वप्नः + मया – अनयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: स्वप्नो मया

Question. धनम् – इति अर्थे अनुच्छेदे किं पदं प्रयुक्तम् अस्ति ?
Answer: द्रव्यम्

Question. मध्यरात्रे सः चौर्यार्थं गतः । स्थूलपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: कदा सः चौर्यार्थं गतः ?

Question. अस्माकम् क्षेत्रे अश्वत्थतरुः अस्ति । स्थूलपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: केषां क्षेत्रे अश्वत्थतरुः अस्ति ?

Question. तस्मिन् + एव काले सः सुप्तोत्थितः – स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत ।
Answer: तस्मिन्नेव

Question. विरम अस्मात् लोभात् -अत्र विरम इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer: त्वम्

द्वितीयः अनुच्छेदः

दुष्टबुद्धिः तु तयोः वार्तां ____________________________ क्षिप्तवान् ।

Question. बहिः इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: अभ्यन्तरे

Question. भूयः इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: पुनः

Question. कृत्वा इति अर्थे अनुच्छेदे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: प्रकल्प्य

Question. भित्तौ सन्धिं प्रकल्प्य कलशं गृहाभ्यन्तरे निक्षिप्तवान् । स्थूलपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
Answer: कुत्र सन्धिं प्रकल्प्य कलशं गृहाभ्यन्तरे निक्षिप्तवान् ?

Question. तस्य मध्यतः सर्पः बहिरागतः । स्थूलाक्षरपदयोः समासं कुरुत ।
Answer: तन्मध्यतः

Question. तं च आदाय – अत्र तम् इति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer: कलशाय

Question. क्षिप्तवान् इति क्रियायाः कर्ता कः ?
Answer: दुष्टबुद्धिः

Question. सः फूत्कारं _______ एकं सर्पम् अपश्यत् ।(कृ + शतृ)
Answer: कुर्वन्तम्

Question. सः एकं भयङ्करं सर्पं दृष्टवान् । स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: भयं करोति इति तम्

सप्तमः पाठः || रमणीया हि सृष्टिरेषा ||

प्रथमः नाट्यांशः

राजहंसः – हुं ! किमनेन ---------------------------------------------------
--------------------------------------------- काकचेष्टा बकध्यानम् ।

Question. गायामि इति अर्थे अत्र नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: आलपामि

Question. “भो वाचाल “ इति अत्र वाचाल इति सम्बोधनपदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer: काकाय

Question. अस्माकं ऐक्यं जगत्प्रसिद्धम् – अत्र स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: जगति प्रसिद्धम्

Question. सत्यम् – अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: अनृतम्

Question. मातरः इति कर्तृपदस्य कर्मपदं किम् अस्ति अनुच्छेदे ?
Answer: शिशून्

Question. कटुभिः क्वणितैः जनजागरणम् करोषि। स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: कीदृशैः क्वणितैः जनजागरणम् करोषि ?

Question. छात्राणां कृते अहम् आदर्शः + एव । स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: आदर्श एव

Question. यदि – तर्हि इति अव्यययुग्मस्य स्थाने किम् अव्ययं नाट्यांशे प्रयुक्तम् ?
Answer: चेत्

द्वितीयः नाट्यांशः

बकः- (प्रविश्य, स्वपक्षौ अवधूय) – हुं ! किमनेन
---------------------------------------------------
----------------------------------------------------------------------------------------
--------------- पक्षिकुलं त्वया ।

Question. अवमानितं खलु सर्वं पक्षिकुलं त्वया । अवमानितम् इति क्रियायाः कर्ता कः ।
Answer: त्वया

Question. दुग्धधवलाः मे पक्षाः । अत्र स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: दुग्धम् इव धवलाः

Question. सर्पः इति अर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम् ।
Answer: अहिः

Question. बकः मीनान् ________________भक्षयति। (क्रूर +तल्)
Answer: क्रूरतया

Question. सः शीतलं जलं , तस्मिन् स्नानं करोति |– स्थूलाक्षरपदानां समस्तं पदं लिखत ।
Answer: शीतलजले

Question. बकः मीनान् क्रूरतया भक्षयति । स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: बकः मीनान् कथं भक्षयति ?

Question. वर्षतौँ त्वं मानसं पलायसे । अत्र स्थूलाक्षरस्य पदस्य सन्धिं विच्छेदय ।
Answer: वर्षा + ऋतौ

Question. मोचयित्वा इति पदस्य कः विपरीतार्थकः शब्दः अत्र प्रयुक्तः ?
Answer: अधिगृह्य

Question. अहं वृष्टेः अभिनन्दनं करोमि । अत्र रेखाङ्कितं पदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: अहं कस्याः अभिनन्दनं करोमि ?

अष्टमः पाठः || तिरुक् कुरल् सूक्तिसौरभम् ||

प्रथमः श्लोकः

Question. विद्याधनं महत् -- अत्र स्थलपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: विद्या एव धनम्

Question. कृतघ्नः- अस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: कृतज्ञः

Question. बाल्ये पिता विद्याधनं यच्छति । स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: कदा पिता विद्याधनं यच्छति ?

Question. इत्युक्तिः- अत्र सन्धिं विच्छेदयत ।
Answer: इति + उक्तिः

Question. रामः कृतज्ञः आसीत् । – स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं किम् ?
Answer: कृतं जानाति

द्वितीयः श्लोकः

Question. वाचि अवक्रता भवेत् – स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: कुत्र अवक्रता भवेत् ?

Question. मनसि इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: चित्ते

Question. भवेत् इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer: अवक्रता

Question. श्लोके अव्यययुग्मं किम् ?
Answer: यथा-तथा

तृतीयः श्लोकः

Question. धर्मप्रदां वाचं वदेत् । – स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: कीदृशीं वाचं वदेत् ?

Question. फलं पक्वम् – अनयोः पदयोः किं विशेषणम् ?
Answer: पक्वम्

Question. मतिः इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
Answer: धीः

Question. परुषां वाचं वदेत् –अत्र परुषां पदस्य अर्थः-
(a) कठिनाम्
(b) पुरुषस्थाम्
(c) साररहिताम्
Answer: (a) कठिनाम्

Question. विमूढधीः अपक्वं फलं भुङ्क्ते । अत्र स्थूलाक्षरपदस्य सन्धिं विच्छेदयत।
Answer: विमूढधीः

Question. सुधीः अस्य किं विलोमपदम् अत्र प्रयुक्तम् ?
Answer: विमूढधीः

चतुर्थः श्लोकः

Question. विद्वांसः + एव – पदयोः सन्धिं कुरुत ।
Answer: विद्वांस एव

Question. लोकेऽस्मिन् ते चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः- अत्र लोकेऽस्मिन् अनयोः पदयोः किं विशेषणम् ?
Answer: अस्मिन्

Question. विद्वांसः ___________ भवन्ति ।( चक्षुष् +मतुप्) वाक्यं पूरयत ।
Answer: चक्षुष्मन्तः

Question. ते विद्वांसः । स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: ते के ?

Question. ते चक्षुर्नामनी मते । स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: ते के मते ?

पञ्चमः श्लोकः

Question. सः विवेकः इति ईरितः – अत्र ईरितः शब्दस्य अर्थः –
(a) उक्तः
(b) दृष्टः
(c) ज्ञातः
Answer: (a) उक्तः

Question. शक्यः भवेत् + येन - स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य सन्धिं कुरुत ।
Answer: शक्यः भवेद्येन

षष्ठः श्लोकः

Question. श्लोके निपुणः इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: पटुः

Question. मन्त्री धैर्यवान् भवेत् । स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: मन्त्री कीदृशः भवेत् ?

Question. परिषदि इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: सभायाम्

Question. मन्त्री सभायाम् अकातरः भवति । स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
Answer: मन्त्री कुत्र अकातरः भवति ?

Question. मन्त्री -------------------भवेत् (धैर्य +मतुप्)
Answer: धैर्यवान्

सप्तमः श्लोकः

Question. सः श्रेयः इच्छति । स्थूलपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: सः किम् इच्छति ?

Question. श्लोके कर्म इति पदस्य विशेषणम् किम् ?
Answer: अहितम्

Question. इच्छति इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer: यः नरः

Question. द्वितीयायाँ पङ्क्तौ किं क्रियापदम् ?
Answer: कुर्यात्

Question. परस्य इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: आत्मनः

Question. मनुष्यःआत्मनः श्रेयः इच्छति । स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: मनुष्यः कस्य श्रेयः इच्छति ?

अष्टमः श्लोकः

Question. विदुषां वचः किं भवति?
Answer: विदुषां वचः आचारः प्रथमो धर्मः इति एतद् भवति ।

Question. तस्मात् सदाचारं रक्षेत । - स्थूलाक्षरपदस्य सन्धिं विच्छेदयत ।
Answer: तस्मात् सत् + आचारं

Question. वाणी इति अर्थे अत्र किं पदम् अस्ति?
Answer: वचः

Question. एतता विदुषां वचः । स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: एतत् विदुषां किम् ?

Question. प्रथमः + धर्मः आचारः। स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: प्रथमो धर्मः

Question. एतत् + वचः स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत
Answer: एतद्वचः

नवमः पाठः || राष्ट्रं संरक्ष्यमेव हि ||

प्रथमः नाट्यांशः

युधिष्ठिरः-सम्प्रति आश्वस्तः अस्मि ।__________________________
__________________________________________________
________________सञ्चालयितुम् अपि समर्थः न अभवत् ।

Question. सञ्चालयितुम् अपि समर्थः न अभवत् । स्थूलाक्षरपदस्य सन्धिं विच्छेदयता
Answer: सं + चालयितुम्

Question. त्वं तस्य मनसः वृत्तिं न जानासि । स्थूलाक्षरपदयोः समासं कुरुत ।
Answer: मनोवृत्तिं

Question. त्वं धनुः + चक्रं वा इच्छसि । अत्र रेखाङ्कितपदे आश्रित्य सन्धिं कुरुत ।
Answer: धनुश्चक्रं

Question. दक्षिणेन इति पदस्य विलोमपदं किम् ?
Answer: सव्येन

Question. पितुः उपदेशेन ‘ अनयोः पदयोः समासं कुरुत।
Answer: पितुरुपदेशेन

Question. पितुः उपदेशेन असन्तुष्टः सः एकदा द्वारकापुरीम् आगच्छत् । स्थूलाक्षरपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: कस्य उपदेशेन असन्तुष्टः सः एकदा द्वारकापुरीम् अगच्छत् ?

Question. एषा मम सव्या पाणिः। दोषं दूरीकुरुता।
Answer: सव्यः पाणिः

Question. देहि - इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्या लिखत ।
Answer: गृहाण

द्वितीयः नाट्यांशः

नारदः – (व्यास प्रति ) पश्यतु भवान् । कोयं अनर्थःक्रियते ।
____________________________________________________________
________________________________जगत् ध्वस्तं भविष्यति ।

Question. सहस्रशः उल्काः भूमौ पतन्ति ।- अस्मिन् वाक्ये किम् अव्ययम् ?
Answer: सहस्रशः

Question. एतौ निवारणीयौ – अत्र एतौ इति पदं काभ्यां प्रयुक्तम् ?
Answer: अश्वत्थामाजुनाभ्यां

Question. पृथ्वी इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: मही

Question. अन्यथा सकलं जगत् ध्वस्तं भविष्यति । - अस्मिन् वाक्ये विशेष्यं किम् ?
Answer: जगत्

Question. वृक्षः इति अर्थे अत्र किं पदम् प्रयुक्तम् ?
Answer: द्रुमः

Question. समन्तात् _________प्रचण्डानलशिखाः आकाशं लिहन्ति इव ।( वृध् + शानच् )
Answer: वर्तमानाः

Question. पवनः स्तब्धः जातः । स्थूलाक्षरपदस्य सन्धिं विच्छेदयता
Answer: पो + अनः

Question. अग्निः – इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: अनलः

दशमः पाठः || सुस्वागतं भो अरुणाचलेऽस्मिन् ||

प्रथमः नाट्यांशः

पर्यटनाधिकारी – शोभनम्। उचितम् उक्तम् ______________________
______________________ प्रत्युत संस्कृतिः अपि ।

Question. सौरभम् इति अर्थे अत्र कः शब्दः प्रयुक्तः ?
Answer: सुगन्धिः

Question. अस्य प्रदेशस्य केवलं प्रकृतिः एव न विविधा मनोहरा च प्रत्युत संस्कृतिः अपि । अत्र स्थूलाक्षरपदे कः प्रत्ययः अस्ति?
Answer: टाप्

Question. क्षीणा- अस्य विलोमपदं किम् अस्ति अनुच्छेदे ?
Answer: विपुला

Question. केवलं प्रकृतिः एव न विविधा मनोहार च प्रत्युत संस्कृतिः अपि – अस्मिन् वाक्ये कस्य पदद्वयस्य विशेषणद्वयं प्रयुक्तम् ?
Answer: प्रकृतिः संस्कृतिः

Question. हिमादितुङ्गशृङ्गैः – अस्मिन् समस्तपदे पर्वतः इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: अद्रिः

Question. विपुला च अत्र वनसम्पदा – अत्र रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: कीदृशी च अत्र वनसम्पदा ?

Question. प्रकृतिः मानोहरा अस्ति । अत्र रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: का मनोहरा अस्ति?

पर्यटनाधिकारी- मिथुनः गोमहिषसदृशः एकः विशिष्टः ______________________________________ पश्यत एतत् चित्रम् ।

Question. अत्र स्थितानां – इति अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम् ?
Answer: अत्रत्यानाम्

Question. एकः इति संख्यावाचकं विशेषणं कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer: राजपशवे

Question. पश्यत – इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ?
Answer: यूयम्

Question. गोमहिषसदृशः – अस्य पदस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
Answer: गवां महिषेण च सदृशः अथवा गोमहिषाभ्यां सदृशः

Question. _________ स्थलानां दर्शनाय विशेषः प्रबन्धः अपि वर्तते ।(दृश् + अनीयर )
Answer: दर्शनीयानाम्

Question. केषां + चित् स्थालानां परिचयं प्राप्स्यामः । अत्र रेखाङ्कितपदे आश्रित्य सन्धिं कुरुत।
Answer: केषाञ्चित्

Question. अस्मिन् अनुच्छेदे वयम् इति कर्तृपदस्य क्रियापदं किम्?
Answer: पश्यामाः

एकादशः पाठः || कालोऽहम् ||

प्रथमः अनुच्छेदः

–कालोऽहम् । _________________ शृणुत ध्यानेंन ।

Question. जगतः आयुः प्रमाणम् अहं जानामि |– स्थूलाक्षरपदयोः विग्रहवाक्यं किम् ?
Answer: जगतः आयुषः प्रमाणम्

Question. भविष्यत् + अपि अनयोः पदयोः सन्धिं कुरुत।
Answer: भविष्यदपि

Question. सर्वं क्रियाकलापं पश्यामि । -स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं किम् ?
Answer: क्रियायाः कलापं

Question. ते ध्यानेन शृण्वन्ति । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
Answer: ते कथं शृण्वन्ति ?

Question. अनुच्छेदे शृणुत – इति क्रियापदस्य कर्तारः के?
Answer: यूयम्

Question. अहं जगदुत्पत्तेः साक्षी । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
Answer: अहं कस्याः साक्षी ?

Question. अहं ____________ अस्मि। (वि + ईक्ष् + शानच् ) प्रकृतिप्रत्ययं च योजयत ।
Answer: वीक्षमाणः

Question. इदं सृष्टिः अतीवप्राचीना । वाक्यं दोषं दूरीकुरुत ।
Answer: इयं सृष्टिः अतीवप्राचीना ।

Question. अयं जगत् पुनः पुनः उत्पद्यते । वाक्यं दोषं दूरीकुरुत
Answer: इदं जगत् पुनः पुनः उत्पद्यते ।

द्वितीयः अनुच्छेदः

मम कलनस्य आधारः सूर्यः ___________________________ एव अराणि ।

Question. सूर्यस्य द्वे गतयः । वाक्यं दोषं दूरीकुरुत
Answer: सूर्यस्य द्वे गती ।

Question. दक्षिण + अयनम् अनयोः सन्धिं कुरुत ।
Answer: दक्षिणायनम्

Question. एकस्य अयनस्य अवधिः कति मासाः भवन्ति ?
Answer: षट् मासाः

Question. मम कलनस्य आधारः सूर्यः – अत्र ममेति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer: कालाय

Question. भारतीयमासानां नामानि नक्षत्रनामभिः सम्बद्धानि । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: भारतीयमासानां नामानि कैः सम्बद्धानि ?

Question. प्रथमस्य मासस्य नाम चैत्रः || स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।
Answer: प्रथमस्य मासस्य नाम किम् ?

Question. षट् + नाभेः अर्थं वेद सः परः कविः । स्थूलाक्षरपदमाश्रित्य सन्धिं कुरुत ।
Answer: षण्णाभेः

Question. श्लोके किं क्रियापदम् ?
Answer: वेद

Question. सः परः कविः – अत्र कविः पदस्य अर्थः-
(a) पण्डितः
(b) लेखकः
(c) छात्रः
Answer: (a) पण्डितः

Question. द्वादशमासाः एव _______ गण्यन्ते ( अक्ष + त्व)
Answer: अक्षत्वेन

Question. ऋतवः मे नाभयः। मे इति पदं कस्मै प्रयुक्तम् ?
Answer: कालाय

Question. परः + कविः सः – अत्र स्थूलाक्षरपदयोः सन्धिं कुरुत ।
Answer: परः + कविः

Question. प्रत्येकम् अयनस्य अवधिः षट् मासाः । स्थूलाक्षरपदस्य विग्रहवाक्यं लिखत।
Answer: एकम् एकं प्रति

Question. भारतीयमासानां नाम नक्षत्रनामभिः सम्बद्धानि । वाक्यदोषं दूरीकुरुत ।
Answer: भारतीयमासानां नामानि नक्षत्रनामभिः सम्बद्धानि ।

Question. संवत्सरचक्रे __________ अराणि सन्ति। (60)
Answer: षष्टिः

Free study material for Sanskrit

HOTS for All Chapters Sanskrit Class 10

Students can now practice Higher Order Thinking Skills (HOTS) questions for All Chapters to prepare for their upcoming school exams. This study material follows the latest syllabus for Class 10 Sanskrit released by CBSE. These solved questions will help you to understand about each topic and also answer difficult questions in your Sanskrit test.

NCERT Based Analytical Questions for All Chapters

Our expert teachers have created these Sanskrit HOTS by referring to the official NCERT book for Class 10. These solved exercises are great for students who want to become experts in all important topics of the chapter. After attempting these challenging questions should also check their work with our teacher prepared solutions. For a complete understanding, you can also refer to our NCERT solutions for Class 10 Sanskrit available on our website.

Master Sanskrit for Better Marks

Regular practice of Class 10 HOTS will give you a stronger understanding of all concepts and also help you get more marks in your exams. We have also provided a variety of MCQ questions within these sets to help you easily cover all parts of the chapter. After solving these you should try our online Sanskrit MCQ Test to check your speed. All the study resources on studiestoday.com are free and updated for the current academic year.

FAQs

Where can I download the latest PDF for CBSE Class 10 Sanskrit HOTs?

You can download the teacher-verified PDF for CBSE Class 10 Sanskrit HOTs from StudiesToday.com. These questions have been prepared for Class 10 Sanskrit to help students learn high-level application and analytical skills required for the 2026-27 exams.

Why are HOTS questions important for the 2026 CBSE exam pattern?

In the 2026 pattern, 50% of the marks are for competency-based questions. Our CBSE Class 10 Sanskrit HOTs are to apply basic theory to real-world to help Class 10 students to solve case studies and assertion-reasoning questions in Sanskrit.

How do CBSE Class 10 Sanskrit HOTs differ from regular textbook questions?

Unlike direct questions that test memory, CBSE Class 10 Sanskrit HOTs require out-of-the-box thinking as Class 10 Sanskrit HOTS questions focus on understanding data and identifying logical errors.

What is the best way to solve Sanskrit HOTS for Class 10?

After reading all conceots in Sanskrit, practice CBSE Class 10 Sanskrit HOTs by breaking down the problem into smaller logical steps.

Are solutions provided for Class 10 Sanskrit HOTS questions?

Yes, we provide detailed, step-by-step solutions for CBSE Class 10 Sanskrit HOTs. These solutions highlight the analytical reasoning and logical steps to help students prepare as per CBSE marking scheme.